دمشق برد - براى ما باقى مانده است . اين بخش‌ها را دانشمند ترك ، على سويم ، به سال 1968 م از مرآت بيرون كشيد و جداگانه منتشر ساخت . « 1 » از منابع مهم تاريخ سلجوقيان ، يكى تأليف ابو الفرج عبد الرحمان بن جوزى ، مورخ و فقيه نامدار حنبلى ( 507 - 597 ه / 1114 - 1200 م ) ، به نام المنتظم فى تاريخ الملوك و الامم « 2 » است ، از آنكه حاوى اطلاعاتى است از مؤلفانى كه آثارى در باب تاريخ سلجوقيان نخستين نگاشته‌اند ، مانند محمد همدانى و هلال صابى و هبة اللّه سقطى و جز ايشان ، ولى اين كتاب‌ها به دست ما نرسيده است ؛ همچنين ، المنتظم سالشمار خلافت است از سال 871 تا سال 1179 م ، و افزون بر آن ، مؤلف در ذيل حوادث هر سال از سرشناسان و نامداران در گذشته سخن مىكند . و اما ابن اثير ؛ عز الدين ابو الحسن على بن محمد ( 555 - 630 ه / 1160 - 1233 م ) مؤلف تاريخ معروف به الكامل است « 3 » و با اينكه از منابعى كه اطلاعاتش را از آن‌ها برگرفته يادى نمىكند ، اما به هنگام نگارش تاريخ سلجوقيان نخستين به مورخان پيش از خود ، به‌ويژه مورخان مكتب بغداد ، اعتماد كرده است و از كتاب جوزى پيش‌گفته بهره‌ها برده اما تنها يك بار و آن‌هم به مناسبت درگذشتش از او ياد كرده است . « 4 » كتاب ديگر ابن اثير ، كه در باب تاريخ اتابكان موصل است ، « 5 » جايگاه ويژه‌اى دارد ، چراكه دربردارندهء اطلاعاتى مهم ، خاصه دربارهء رخدادهايى است كه به روزگار مؤلف حادث شده و او آن‌ها را به چشم ديده است . اطلاعات ارزشمند ديگرى هم از دولت سلجوقيان در دست است كه منقول از منابعى است اكنون ناموجود ، كه در تأليفات برخى مورخان بعدى يافت مىشود ؛ كسانى از قبيل ميخاييل سريانى ( 1126 - 1199 م ) « 6 » و گريگورى ابو الفرج ابن العبرى ( 1226 - 1286 م ) « 7 » ، كه ترجمهء

--> ( 1 ) . مرآة الزمان فى تاريخ الاعيان ، نوشتهء شمس الدين ابو المظفّر يوسف بن قزاوغلى معروف به سبط ابن جوزى ( رخدادهاى مربوط به تاريخ سلجوقيان در ميانهء سال‌هاى 1086 - 1056 م ) به اهتمام على سويم ، آنكارا 1968 م . ( 2 ) . المنتظم فى تاريخ الملوك و الامم ، تأليف عبد الرحمان بن جوزى ، حيدرآباد ، 1357 - 1309 ه ق . ، و درخصوص نويسنده ، نك . به : ابن رجب ، ذيل طبقات الحنابلة ، قاهره ، 1327 ، ه ق . ص 344 و 434 ؛ و عبد الحميد علوجى ، مؤلّفات ابن الجوزى ، بغداد ، 1965 م ؛ و H . Laoust , « Ibn al - Djawzi » , EI . NE , III , PP . 751 - 752 ( 3 ) . ابن اثير ، الكامل ، مصر ، 1930 م . ( 4 ) . ابن اثير ، الكامل ، مصر ، 1930 م ، ج 9 ، ص 255 . ( 5 ) . ابن اثير ، التاريخ الباهر فى الدولة الاتابكية ، قاهره ، 1381 ه ق . ( 6 ) . 6 . Michel Le Syrien , Chronique , Ed . Pour La fois et trad . Par J . B . Chabot , I - III , Paris , 1903 . ( 7 ) . 7 . Barhebraei Chronicon Syriacum , Ed . P . Bedjan , Paris 1890 ; Gregory Abu'l Farac ( Bar Herbraeus ) Abu'l Farac Tarihi . Tu ? ? rkceye C ? ? eviren O ? ? mer Riza Dogrul , I - II , Ankara , 1945 - 1950 .